اکولوژی تفرقه

تفرقه بینداز و حکومت کن، بیش از آنکه یک ضرب‌‌المثل باشد، خلاصه یک منطق در حکمرانی است. منطقی که بیش از همه با تجربه امپراتوری بریتانیا در اداره مستعمرات شناخته می‌‌شود. تفرقه بینداز و حکومت کن، بیش از آنکه یک ضرب‌‌المثل باشد، خلاصه یک منطق در حکمرانی است. منطقی که بیش از همه با تجربه امپراتوری بریتانیا در اداره مستعمرات شناخته می‌‌شود. این راهبرد بر بهره‌‌گیری از شکاف‌‌های قومی، مذهبی، زبانی و اجتماعی مستعمرات استوار بود تا امکان شکل‌‌گیری کنش جمعی و مقاومت سازمان‌‌یافته را کاهش دهد. اما آنچه در روایت‌‌های تاریخی کمتر مورد توجه قرار می‌‌گیرد، این است که هیچ نظام حکمرانی پایداری، فرسایش سرمایه اجتماعی خود را به‌عنوان یک راهبرد داخلی نمی‌‌پذیرد؛ زیرا اعتماد عمومی، همکاری اجتماعی و انسجام نهادی، نخستین زیرساخت هر نوع توسعه و ثبات سیاسی است. هر نهاد و جامعه‌‌ای هرچند کوچک که سرمایه اجتماعی خود را از دست بدهد، دیر یا زود ظرفیت حکمرانی، توسعه و حتی حفاظت از منابع طبیعی خود را نیز از دست خواهد داد. این گزاره، امروز بیش از هر زمان دیگری برای محیط زیست معنا پیدا می‌‌کند. ما سال‌‌هاست بحران محیط زیست را با شاخص‌‌های هیدرولوژیک، اقلیمی یا مهندسی می‌خوانیم؛ از کاهش بارش و افت آبخوان‌‌ها تا فرونشست زمین، بیابان‌‌زایی، کاهش تنوع زیستی و فروپاشی خدمات اکوسیستمی. همه این شاخص‌‌ها واقعی‌‌اند، اما تنها نشانه‌‌های بحران‌‌اند، نه ریشه‌‌های آن. پیش از آنکه یک اکوسیستم فروبپاشد، معمولا شبکه روابط اجتماعی و اقتصادی پیرامون آن دچار اختلال شده است. محیط زیست، پیش از آنکه مسئله طبیعت باشد، مسئله جامعه است. در جامعه‌شناسی، «سرمایه اجتماعی» مجموعه‌‌ای از اعتماد، هنجارهای همکاری، شبکه‌‌های ارتباطی و ظرفیت کنش جمعی است. این سرمایه، برخلاف سرمایه مالی، در ترازنامه‌‌ها ثبت نمی‌‌شود، اما کیفیت عملکرد همه نهادها را تعیین می‌‌کند. پژوهش‌‌های رابرت پاتنام نشان داد جوامعی که از سرمایه اجتماعی منسجم و بالاتری برخوردارند، نهادهای کارآمدتر، مشارکت مدنی گسترده‌‌تر و توان بیشتری برای حل مسائل عمومی دارند. در حوزه محیط زیست نیز همین قاعده برقرار است‌. طبیعت، در خلأ اجتماعی حفاظت نمی‌‌شود. سال‌‌ها پیش گرت هاردین در مقاله مشهور «تراژدی منابع مشترک» هشدار داد که اگر هر بهره‌‌بردار تنها منافع کوتاه‌‌مدت خود را دنبال کند، سرنوشت منابع مشترک چیزی جز تخریب تدریجی نخواهد بود. اما چند دهه بعد، الینور استروم، برنده جایزه نوبل اقتصاد نشان داد جوامعی که اعتماد، قواعد مشترک، مشارکت محلی و نهادهای کارآمد دارند، حتی در شرایط کمبود نیز می‌‌توانند منابع طبیعی را به شکلی پایدار مدیریت کنند.