جنگ با خاموشی آخرین گلوله پایان نمییابد، فقط موضوع آن تغییر میکند. برای هر جامعهای، در میدان نبرد، مسئله بقاست؛ اما پس از جنگ، مسئله ماندگاری است. جنگ دشمن بیرونی را آشکار میکند، صلح اما دشمن درونی را. تاریخ نیز بیش از آنکه با پیروزی ارتشها دگرگون شود، با کیفیت رابطه انسانها با یکدیگر تغییر میکند. اگرچه جنگ انسانها را کنار هم میآورد، فقط عدالت است که آنان را کنار هم نگه میدارد. ابنخلدون این نیروی نامرئی را «عصبیت» نامید؛
