از بازدارندگی تا بازسازی

برای بخش بزرگی از دو دهه گذشته، ادبیات سیاسی و استراتژیک حاکم بر خاورمیانه حول دال‌های مرکزی همچون «بازدارندگی، تحریم، جنگ‌های نیابتی، بحران‌های امنیتی و موازنه وحشت» شکل گرفته بود. در این اتمسفر فرساینده، موفقیت یا شکست دولت‌ها صرفا با خط‌کش‌های نظامی، عمق استراتژیک سخت و توانمندی‌های تسلیحاتی سنجیده می‌شد. رحمت‌الله دریجانی برای بخش بزرگی از دو دهه گذشته، ادبیات سیاسی و استراتژیک حاکم بر خاورمیانه حول دال‌های مرکزی همچون «بازدارندگی، تحریم، جنگ‌های نیابتی، بحران‌های امنیتی و موازنه وحشت» شکل گرفته بود. در این اتمسفر فرساینده، موفقیت یا شکست دولت‌ها صرفا با خط‌کش‌های نظامی، عمق استراتژیک سخت و توانمندی‌های تسلیحاتی سنجیده می‌شد. در واقع، معماری منطقه بر پایه یک «نظم امنیتی خالص» استوار بود که در آن اقتصاد، متغیری وابسته و در خدمت ماشین جنگی یا تاب‌آوری در برابر تحریم بود. با این حال، زلزله‌های ژئوپلیتیک سال‌های اخیر نشان می‌دهد نظم جهانی و به تبع آن‌ شطرنج استراتژیک خاورمیانه، در حال عبور از عصر «بازدارندگی سخت» به دوران «رقابت ژئواکونومیک» است. امروز حتی در گسل‌های پیشین که اختلافات ژئوپلیتیکی همچنان پابرجا هستند، شکل و ماهیت نبرد دگرگون شده است. سرمایه، فناوری‌های برهم‌زننده (Disruptive Technologies)، هوش مصنوعی، زنجیره‌های تأمین تاب‌آور و زیرساخت‌های کریدوری، به موازات مؤلفه‌های سنتی قدرت، تعیین‌کننده ترازوی قوا شده‌اند. به بیانی راهبردی، تفاهم‌های سیاسی یا توافق‌های دیپلماتیک‌ لزوما به معنای پایان رقابت نیستند، بلکه فرمول و زمین بازی قدرت‌ها را تغییر می‌دهند.