فراتر از چهار مدال طلا

چند روز پیش خبر کوتاهی منتشر شد؛ آن‌قدر کوتاه که شاید بسیاری از مردم با یک نگاه از کنار آن گذشته باشند. تیم ملی المپیاد ریاضی ایران در چهارمین دوره مسابقات بین‌المللی ریاضی شانگهای، با کسب چهار مدال طلا و دو مدال نقره، در میان ده‌ها تیم از کشورهای مختلف، مقام نخست را به دست آورد. نام شش نوجوان در پایان خبر آمده بود؛ آریان زندی، ارشا عزیزالدین، سیدامیرحسین طیب، علیرضا شریفی، رادین نیک‌اقبالی و علی جوان‌بخش نجف‌آبادی. همین و بس. حسن ملکی، عضو گروه ریاضی دانشگاه ملایر: چند روز پیش خبر کوتاهی منتشر شد؛ آن‌قدر کوتاه که شاید بسیاری از مردم با یک نگاه از کنار آن گذشته باشند. تیم ملی المپیاد ریاضی ایران در چهارمین دوره مسابقات بین‌المللی ریاضی شانگهای، با کسب چهار مدال طلا و دو مدال نقره، در میان ده‌ها تیم از کشورهای مختلف، مقام نخست را به دست آورد. نام شش نوجوان در پایان خبر آمده بود؛ آریان زندی، ارشا عزیزالدین، سیدامیرحسین طیب، علیرضا شریفی، رادین نیک‌اقبالی و علی جوان‌بخش نجف‌آبادی. همین و بس. اما من هر بار که چنین خبرهایی را می‌خوانم، ناخودآگاه به چیزی فکر می‌کنم که در متن خبر وجود ندارد؛ به سال‌هایی که پشت این چند سطر پنهان شده است. هیچ‌ دانش‌آموزی با یک مدال طلای المپیاد از خواب بیدار نمی‌شود. پشت هر مدال، سال‌ها زندگی خوابیده است؛ ساعت‌های طولانی حل مسئله، دفترهایی که بارها خط خورده‌اند، برهان‌هایی که نیمه‌کاره رها شده‌اند، سؤال‌هایی که شاید روزها ذهن یک نوجوان را درگیر کرده‌اند و البته معلمانی که بی‌هیاهو، چراغ این مسیر را روشن نگه داشته‌اند. اگر فقط نتیجه را ببینیم، بخش مهم داستان را از دست داده‌ایم. پیش از هر چیز، لازم است یک نکته را روشن کنیم؛ مسابقه‌ای که تیم ایران در آن به مقام نخست رسید، خودِ المپیاد جهانی ریاضی (IMO) نبود، بلکه چهارمین دوره مسابقات بین‌المللی ریاضی شانگهای یا  (International Mathematics Summer Camp (IMSC‌ بود؛ رقابتی معتبر که با حضور تیم‌های ملی و دانش‌آموزان برگزیده کشورهای مختلف برگزار می‌شود و از نظر علمی، یکی از مهم‌ترین میدان‌های آمادگی برای المپیاد جهانی به شمار می‌آید. بنابراین این موفقیت را باید پیش‌درآمدی امیدوارکننده برای حضور ایران در مهم‌ترین رقابت ریاضی دانش‌آموزی جهان دانست. این مسابقات حافظه را نمی‌سنجند؛ شخصیت علمی را می‌سنجند. میزان صبر، قدرت تحلیل، خلاقیت، نظم ذهنی و توانایی مواجهه با مسئله‌ای که پیش از آن هرگز دیده نشده است. شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از برندگان المپیادهای ریاضی، بعدها نه‌فقط در ریاضیات، بلکه در علوم رایانه، هوش مصنوعی، فیزیک، اقتصاد، پزشکی و حتی کارآفرینی نیز به موفقیت‌های بزرگ دست یافته‌اند. آنان یک مهارت مشترک آموخته‌اند؛ چگونه با مسئله‌ای ناشناخته روبه‌رو شوند و از آن نترسند. متأسفانه ما در سال‌های اخیر، بیش از آنکه از چنین روحیه‌ای سخن بگوییم، درباره نمره، رتبه، آزمون و کنکور حرف زده‌ایم. گویی هدف آموزش، صرفا عبور از یک امتحان است. در حالی که آموزش واقعی از جایی آغاز می‌شود که دانش‌آموز از خودش بپرسد «چرا؟»؛ همان سؤالی که زیربنای همه پیشرفت‌های علمی بشر بوده است. به همین دلیل است که خبر موفقیت این شش نوجوان را نباید فقط یک خبر ورزشی یا یک افتخار مقطعی تلقی کرد. این خبر، اگر درست خوانده شود، آینه‌ای است که بخشی از آینده ایران را نشان می‌دهد؛ آینده‌ای که نه با منابع طبیعی، بلکه با کیفیت اندیشیدن نسل جوان ساخته خواهد شد. آنچه بیش از همه در این موفقیت توجهم را جلب می‌کند، این است که این شش نوجوان، نماینده هزاران نوجوان دیگری هستند که شاید هرگز نامشان در رسانه‌ها نیاید. پشت این شش نفر، سال‌ها تلاش خانواده‌ها، معلمان، مربیان باشگاه دانش‌پژوهان جوان و صدها دانش‌آموزی قرار دارد که در مراحل مختلف المپیاد شرکت کرده‌اند؛ برخی تا مرحله اول آمده‌اند، برخی تا مرحله دوم، بعضی به دوره تابستانی رسیده‌اند و تعدادی نیز در اردوهای تیم ملی، فقط چند قدم با پوشیدن پیراهن تیم ایران فاصله داشته‌اند. همه آنها، به یک معنا، بخشی از این موفقیت‌اند. جامعه ما گاهی ارزش موفقیت‌های علمی را فقط با تعداد مدال‌ها یا رتبه‌ها می‌سنجد؛ در حالی که اثر واقعی چنین رویدادهایی بسیار عمیق‌تر است. هر بار که یک نوجوان ایرانی در یک رقابت علمی جهانی می‌درخشد، در واقع پیامی به هم‌نسلان خود می‌دهد؛ اینکه می‌توان با تلاش، مطالعه و پشتکار نیز دیده شد. اینکه راه موفقیت فقط از شهرت، ثروت یا هیاهوی فضای مجازی نمی‌گذرد. هنوز هم می‌توان ساعت‌ها با یک مسئله درگیر شد و از حل آن لذت برد.