تشخیص سرطان پیش از دیر‌شدن

تشخیص دیرهنگام‌ هنوز یکی از بزرگ‌ترین موانع درمان موفق سرطان است. بسیاری از پزشکان باور دارند اگر این بیماری در مراحل اولیه شناسایی شود، احتمال درمان به شکل چشمگیری افزایش پیدا می‌کند. شرق: تشخیص دیرهنگام‌ هنوز یکی از بزرگ‌ترین موانع درمان موفق سرطان است. بسیاری از پزشکان باور دارند اگر این بیماری در مراحل اولیه شناسایی شود، احتمال درمان به شکل چشمگیری افزایش پیدا می‌کند. بااین‌حال تجربه‌های شخصی بسیاری از خانواده‌ها نشان می‌دهد‌ فاصله میان بروز بیماری تا زمان تشخیص‌ گاهی آن‌قدر طولانی می‌شود که فرصت‌های درمانی از دست می‌رود. همین شکاف، نقطه آغاز شکل‌گیری ایده‌هایی بوده که می‌کوشند مسیر تشخیص را سریع‌تر، ساده‌تر و در دسترس‌تر کنند. یکی از این تلاش‌ها به استارتاپی در حوزه زیست‌فناوری بازمی‌گردد؛ شرکتی به نام Freenome که هدف خود را شناسایی زودهنگام سرطان فقط از طریق یک آزمایش خون تعریف کرده است. این شرکت با تکیه بر ترکیب زیست‌شناسی مولکولی، تحلیل داده‌های گسترده و الگوریتم‌های یادگیری ماشین، پلتفرمی موسوم به «مولتی‌اُمیکس» را توسعه داده است؛ بستری که می‌تواند نشانه‌های بسیار ظریف بیماری را پیش از بروز علائم بالینی تشخیص دهد. با وجود تیمی کوچک، ارزش‌گذاری میلیارد دلاری و حضور در فهرست شرکت‌های برتر حوزه سلامت، نشان می‌دهد‌ سرمایه‌گذاران و ناظران صنعت، این مسیر را جدی گرفته‌اند. فرینوم در سال ۲۰۱۴ در کالیفرنیا و به ابتکار سه هم‌بنیان‌گذار با پیشینه‌های متفاوت علمی و فناورانه شکل گرفت. ترکیب تجربه‌های مهندسی نرم‌افزار، پژوهش پزشکی و فعالیت‌های کارآفرینانه، به این تیم اجازه داد مسئله سرطان را نه‌فقط از زاویه درمان، بلکه از منظر داده و فناوری نیز بررسی کند. انگیزه شخصی بنیان‌گذاران -مواجهه نزدیک با بیماری در میان دوستان و اعضای خانواده- نقش مهمی در جهت‌گیری مأموریت شرکت داشت؛ ساخت ابزارهایی که بتوانند پیشگیری، تشخیص و حتی درمان را متحول کنند. در نخستین سال‌های فعالیت، تمرکز اصلی بر سرطان پروستات قرار گرفت؛ تصمیمی که تا حدی ریشه در یک تجربه خانوادگی داشت. استفاده آزمایشی از نسخه اولیه تست خون، نشان داد ‌روش‌های نوین می‌توانند خلأهای غربالگری‌های سنتی را پر کنند. همین تجربه مسیر توسعه فناوری را روشن‌تر کرد و تیم پژوهشی را به سمت گردآوری متخصصانی از حوزه‌های زیست‌شناسی، پزشکی و یادگیری ماشین سوق داد. باور مشترک آنان ساده بود: هرچه تشخیص زودتر انجام شود، درمان سریع‌تر و مؤثرتر خواهد بود. ساختار فعالیت در فرینوم بر همکاری میان سه گروه استوار است؛ مهندسان و متخصصان هوش مصنوعی، دانشمندان علوم زیستی و جامعه‌ای از بیماران که تجربه زیسته خود را در اختیار پژوهشگران می‌گذارند. حضور گروه سوم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا داده‌های واقعی بیماران می‌تواند کیفیت مدل‌های تشخیصی را به‌طور محسوسی افزایش داده و فاصله میان آزمایشگاه و دنیای واقعی درمان را کاهش دهد. پیشرفت‌های هوش مصنوعی در سال‌های اخیر، امکان تحلیل هم‌زمان حجم عظیمی از داده‌های زیستی را فراهم کرده است. پلتفرم چندلایه فرینوم نیز بر همین توانایی تکیه دارد: بررسی DNA، ‌RNA، پروتئین‌ها و دیگر نشانگرهای موجود در خون برای یافتن الگوهایی که می‌توانند نشانه حضور سرطان باشند. الگوریتم‌ها با استفاده از هزاران نمونه آموزشی، به‌تدریج قادر می‌شوند تفاوت میان وضعیت سالم و بیمار را تشخیص دهند و حتی سرنخ‌هایی از نوع سرطان یا مسیر درمانی مناسب ارائه کنند. البته فرینوم تنها بازیگر این میدان نیست؛ شرکت‌های متعددی در جهان روی فناوری «بیوپسی مایع» و غربالگری خونی سرطان کار می‌کنند و رقابت در این حوزه بسیار فشرده است. تفاوت رویکرد فرینوم در تلاش برای عبور از روش‌های تک‌سیگنالی و حرکت به سوی تحلیل هم‌زمان چندین لایه داده زیستی تعریف می‌شود؛ رویکردی که می‌تواند دامنه شناسایی را گسترش دهد؛ زیرا هر نوع سرطان امضای بیولوژیکی خاص خود را دارد و اتکا به یک نشانگر واحد، همیشه کافی نیست. توسعه چنین فناوری پیچیده‌ای بدون جذب سرمایه قابل‌ توجه ممکن نبود. این استارتاپ طی سال‌های فعالیت خود توانسته صدها میلیون دلار سرمایه پژوهشی و توسعه‌ای جذب کند؛ منابعی که صرف طراحی آزمایش‌های جدید، اجرای مطالعات بالینی و گسترش زیرساخت داده شده‌اند. ورود شرکت‌های بزرگ دارویی و سلامت به جمع سرمایه‌گذاران نیز نشانه‌ای از اعتماد صنعت به قابلیت‌های این پلتفرم است. گام‌های اخیر شرکت بر تشخیص زودهنگام سرطان‌های شایع‌تر -از‌جمله سرطان روده بزرگ و ریه- متمرکز شده است. آغاز مطالعات بالینی گسترده با مشارکت هزاران داوطلب نشان می‌دهد فناوری از مرحله ایده و آزمایشگاه عبور کرده و به سنجش در مقیاس واقعی نزدیک می‌شود. اگر نتایج این مطالعات موفقیت‌آمیز باشد، می‌توان انتظار داشت آزمایش‌های خونی غربالگری به بخشی از مراقبت‌های معمول سلامت تبدیل شوند؛ تغییری که نه‌تنها روند درمان، بلکه تجربه زیسته بیماران را نیز دگرگون خواهد کرد. چشم‌انداز نهایی فرینوم جاه‌طلبانه اما روشن است: جهانی که در آن سرطان پیش از آنکه به تهدیدی مرگبار تبدیل شود، شناسایی و مهار شود. تحقق کامل این هدف شاید زمان‌بر باشد، اما حرکت فناوری‌های زیستی و هوش مصنوعی نشان می‌دهد مسیر تازه‌ای برای مواجهه با یکی از پیچیده‌ترین بیماری‌های بشر گشوده شده است؛ مسیری که از یک آزمایش خون ساده آغاز می‌شود و می‌تواند به نجات جان میلیون‌ها نفر بینجامد.